Wały Chrobrego

Wały Chrobrego

      Tarasy widokowe mają 500 metrów długości i leżą 19 metrów nad poziomem brzegu odrzańskiego. Są one położone w doskonałym punkcie widokowym, w sąsiedztwie monumentalnej architektury budynków użyteczności publicznej. Otwiera się stąd rozległa panorama na prawy brzeg Odry, jej odnogi i kanały portowe, wyspy: Grodzką, Bielawę i Łasztownię, port i dalej na północ aż po Lubczynę, a na południu - w kierunku Podjuch i Gór Bukowych.teren fortu (5kb)
      Najstarsze pisane dzieje tego terenu położonego na północ od książęcego miasta i zwanego Dolnym Wikiem sięgają XVI stulecia. W latach 1612-1617 wzniesiono tutaj letnią rezydencję dla księcia pomorskiego Filipa II.
      Po zajęciu Szczecina przez w 1630 roku przez wojska Szwecji, król Gustaw Adolf zainicjował przebudowę i rozbudowę średniowiecznych fortyfikacji miasta. Do 1639 roku Szwedzi, uchodzący w Europie za bezkonkurencyjnych w tym fachu, zbudowali wokół Szczecina bastiony, obwarowując również wyspy naprzeciw dzisiejszych Wałów Chrobrego: Bielawę i Łasztownię.
      projekt (6kb)W 1713 roku Szczecin został zdobyty przez wojska pruskie. a od 1720 roku miasto weszło w skład Prus. Dawne umocnienia szwedzkie były już przestarzałe i w sporej części znajdowały się w stadium rozpadu, wobec czego król Fryderyk Wilhelm I podjął decyzję o budowie nowych fortyfikacji. W 1724 roku położono kamień węgielny przy szańcu Północnym obok Bramy Panieńskiej, rozpoczynając tym samym trwającą 16 lat i kosztującą 8 mln talarów budowę umocnień. Nowe fortyfikacje miejskie złożone z dziewięciu bastionów wzmocnionych trzema fortami, stawiały Szczecin wśród najsilniejszych twierdz ówczesnych czasów.
      Od północy, w rejonie dzisiejszych Wałów Chrobrego strzegł miasta Fort Anhalt, którego budowę rozpoczęto w 1735 roku. jeszcze bez muzeum (7kb)Nazwę Fort Anhalt nadano na cześć generała Christiana księcia von Anhalt-Zerbst, pierwszego pruskiego komendanta twierdzy szczecińskiej, ojca urodzonej w 1729 roku w Szczecinie księżniczki Zofii Augusty Fryderyki - późniejszej carycy Rosji (1762-1796), Katarzyny II. Z czasem nazwę Fort Anhalt przemianowano na Ford Leopolda.
      W 1873 roku, za zgodą cesarza Niemiec Wilhelma I przystąpiono do wyburzania fortyfikacji, które utrudniały rozbudowę miasta. Do dzisiaj zachowały się tylko Brama Portowa i Brama Królewska.
      Zagospodarowanie obszaru byłego Fortu Leopolda stało się ważnym wyzwaniem dla administracji Szczecina oraz dla rządu centralnego w Berlinie. Dwa pierwsze projekty zabudowy terenów pofortecznych przewidywały nadanie temu obszarowi funkcji handlowej, a dopiero trzeci zakładał wykorzystanie walorów krajobrazowych tego obszaru.
      W tworzenie reprezentacyjnej wizytówki miasta, szczególnie mocno zaangażował się nadburmistrz Szczecina Hermann Haken (1828-1916). Urodzony w Koszalinie, gdzie ukończył gimnazjum, studia prawnicze odbył na uniwersytetach w Greifswaldzie i w Berlinie. muzeum (7kb)Po studiach Haken rozpoczął pracę w sądzie apelacyjnym w Koszalinie oraz w sądzie powiatowym w Okonku. W latach 1866-1877 był burmistrzem Kołobrzegu, natomiast urząd nadburmistrza Szczecina pełnił w latach 1877-1907. Po przejściu na emeryturę w 1907 roku przeprowadził się do Berlina.
      W końcu ubiegłego stulecia przystąpiono do pierwszych prac ziemnych na Wałach Chrobrego.W 1901 roku radca budowlany i architekt miejski Wilhelm Meyer-Schwartau otrzymał od miasta zlecenie na opracowanie projektu tarasów nadbrzeżnych oraz budynku muzeum. Jeszcze w tym samym roku zaakceptowano przeznaczenie środkowej działki na muzeum, a północnej na budynek rządowy. W obrębie podwójnej, południowej działki od strony ul. Małopolskiej zamierzano wybudować gmach Towarzystwa Ubezpieczeń Ziemskich, widok z tarasów (6kb)natomiast od strony ul. Zygmunta Starego pozostał wolny plac, w stosunku do którego nie podjęto ówcześnie żadnej decyzji. Plan zabudowy tarasów przyjęto ostatecznie do realizacji 2 stycznia 1902 roku.

      Od wiosny 1902 roku przystąpiono do plantowania fortyfikacji i wytyczania dróg, a w dalszej kolejności do organizowania placu budowy oraz wykonania muru oporowego od strony ul. Małopolskiej. Prace architektoniczne rozpoczęte w 1902 roku trwały 4 lata. Centralna część tarasów jest flankowana dwoma owalnymi pawilonami widokowymi. Pomiędzy nimi rozciągają się monumentalne schody z platformą widokową prowadzącą na eliptyczny taras, u podnóża którego znajduje się fontanna oraz dwie kamienne latarnie. Z pawilonów, po obu stronach platformy widokowej wiodą ku fontannie schody, w połowie których umieszczone są niewielkie koliste balkony. Na środku platformy ustawiony jest pomnik przedstawiający walkę z centaurami. widok z tarasów (7kb)Pierwotnie planowano ustawienie w tym miejscu pomnika cesarza Fryderyka III, który zamówiono w 1907 roku u rzeźbiarza Ludwiga Mantzla, który był m.in. twórcą nie istniejącego dzisiaj pomnika "Sediny" na placu Tobruckim. Ponieważ wykonany posąg nie odpowiadał proporcją rozmiarowi tarasów, został przeniesiony w 1913 roku na skraj parku Żeromskiego, w miejsce, gdzie dziś znajduje się pomnik Adama Mickiewicza.Wały Chrobrego w 1918 r. (8kb)
      Ten fragment miasta nazwano Tarasami Hakena (Hakenterrasse), dla uczczenia zasług, jakie dla rozwoju Szczecina położył nadburmistrz miasta.
      W czasach nazistowskich, w 1935 roku opracowano projekt przebudowy tarasów na teatr letni. Według projektu architekta Saala, na dużym tarasie widokowym miał powstać plac koncertowy, zamierzano zlikwidować fontannę, złagodzić nieco nasypy tarasów i umieścić tam rzędy ławek. Ponadto planowano przebudować gmach muzeum, a zbiory muzealne przenieść na stałe do centrum miasta. Z niejasnych powodów nie zrealizowano tych zamiarów.

Wyższa Szkoła Morska Muzeum
Narodowe
Urząd
Wojewódzki

Wyższa Szkoła Morska

Szkoła Morska, dawny Urząd Ziemski (6kb)

Dawniej:
Zakład Ubezpieczeń Ziemskich i Naczelna Dyrekcja Ceł
/Landesversiecherungsanstalt und Zolldirektion


      Kompleks budynków Wyższej Szkoły Morskiej składa się dwóch gmachów połączonych wspólną fasadą.
      Część południową kompleksu stanowi neobarokowy budynek dawnego Zakładu Ubezpieczeń Ziemskich zbudowany w latach 1902-1905. Autorem projektu był architekt Emil Drews. Zaprojektował on budynek z wewnętrznym dziedzińcem (obecnie podzielonym), o powierzchni użytkowej 6.331,2 m2 i kubaturze 36.870m3. Najbogatszy fragment wnętrza budynku stanowi klatka schodowa oraz pomieszczenia drugiego piętra, zwłaszcza reprezentacyjna sala senatu, posiadająca neobarokowy wystrój.
      Część północna kompleksu to budynek w stylu północnego neorenesansu, którego projektantem był architekt rejencyjny Richard Osterwold. Decyzja o budowie tego gmachu dla Naczelnej Dyrekcji Ceł zapadła w 1906 roku. Bezzwłocznie rozpoczęte prace budowlane, z powodu problemów finansowych trwały do 1921 roku. Właścicielem gruntu i obiektu stał się od tego roku Krajowy Urząd Podatkowy. Prace modernizacyjne prowadzono w tym gmachu do końca 1934 roku.
      Ostatecznie powstał budynek wzniesiony na planie litery L, z dziedzińcem od strony ul. Jarowita (Keddigsstr.), o powierzchni 11.580,6 m2 i kubaturze 58.635 m3. W trakcie realizacji projektu zaniechano ciekawego pomysłu budowy wieży od strony ul. Zygmunta Starego. Reprezentacyjny charakter ma tylko główna klatka schodowa z kamiennymi schodami i łączący się z nią korytarz z dekoracyjną posadzką i kasetonowym sufitem.

Budynek po 1945 roku
      Od zakończenia wojny, aż do końca 1961 roku w kompleksie tych budynków znalazły swoją siedzibę instytucje związane z gospodarką morską. W gmachu od strony ul. Małopolskiej znajdował się Główny Urząd Morski i Centralny Zarząd Rybołówstwa, a w sąsiednim budynku, od strony ul. Zygmunta Starego - Zarząd Portu Szczecin.
      W styczniu 1962 roku powołano Państwową Szkołę Rybołówstwa Morskiego, zaś we wrześniu Państwową Szkołę Morską. W 1966 roku obie te szkoły połączono w Państwową Szkołę Morską, która w 1968 roku otrzymała status wyższej uczelni.

UP

Gmach Muzeum Narodowego i Teatru Współczesnego

muzeum (7kb)

Dawniej:
Muzeum Miejskie / Stadtmuseum


      Wybudowanie budynku Muzeum Miejskiego na Wałach Chrobrego było ukoronowaniem wieloletnich starań szczecińskich towarzystw naukowych oraz wielu osób prywatnych o stworzenie godnych warunków ekspozycji dla licznych zbiorów gromadzonych w Szczecinie od 1 połowy XIX wieku.
      W 1901 roku architekt miejski Wilhelm Meyer-Schwatau otrzymał zlecenie na projekt gmachu muzeum. Biorąc pod uwagę istniejące zbiory muzealne, możliwości finansowe miasta i towarzystwa muzealnego przedłożył na początku 1903 roku szereg projektów budynku muzealnego. W 1907 roku zdecydowano się na gmach mający wraz z kopułą 54 metry wysokości, o powierzchni wystawowej 5.563 m2 i rezerwowej 1.850 m2, którego koszt oszacowano na 1.300.000 marek.
      Do budowy przystąpiono wiosną 1908 roku, kiedy ukończona była już budowa schodów i pawilonów przy tarasach oraz neobarokowy gmach Towarzystwa Ubezpieczeń Ziemskich, w zaawansowanej fazie budowy znajdował się gmach rejencji. Głównymi trudnościami przy budowie gmachu muzeum okazały się sprawy techniczne związane z wykonaniem konstrukcji kopuły. Kłopoty i opóźnienia sprawiły też liczne w tamtych latach strajki budowniczych.
      Pałacowa kompozycja bryły muzeum została zbudowana na planie litery E. Wykonano ją w konwencji późnego historyzmu, poprzez połączenie wątków neobaroku wraz cechami neoklasycyzmu. Budynek ten reprezentuje jeden z ciekawszych przykładów gmachów muzealnych w obrębie dawnego państwa pruskiego. Ówcześni uznali ten gmach za najwybitniejszą realizację spośród wszystkich projektów W. Meyer-Schwartau. Uważano również, że budynek muzeum jest najbardziej zharmonizowany z otoczeniem spośród pozostałych gmachów na Wałach Chrobrego. Warto dodać, że tylną partię muzeum od początku potraktowano jako prowizoryczną , dlatego też osłonięto ją gęsto rosnących do dzisiaj topoli.
      Najciekawszą dekorację głównej fasady muzeum stanowi alegoryczne przedstawienie czterech epok kultury, z przykładami najwybitniejszych dla nich dzieł architektury. Od lewej strony widzimy medalion z motywem Sfinksa i piramidy Cheopsa symbolizujące kulturę egipską. Kolejny medalion przestawia grecki Partenon będący symbolem kultury grecko-rzymskiej. Epokę kultury średniowiecznej w wydaniu niemieckim symbolizuje medalion z wizerunkiem późnogotyckiej katedry w Kolonii. Czwarta alegoria przedstawia kulturę renesansu włoskiego z rzymską bazyliką św. Piotra.
      Oficjalne otwarcie Muzeum Miejskiego miało miejsce 23 czerwca 1913 roku, a jego pierwszym dyrektorem został dr Karl Riztler. Przygotowano ekspozycje muzealne zgodnie z programem zagospodarowania opracowanym przez W. Meyera-Schwartau, uwzględniającym odrębność poszczególnych zbiorów i kolekcji. W muzeum wydzielono trzy główne działy: zbiory sztuki ze specjalistyczną książnicą, zbiory przyrodnicze oraz kolekcje modeli statków. Muzeum gromadziło eksponaty archeologiczne, zabytki kultury materialnej, mieszczańskiej i ludowej. Gromadzono zbiory sztuki świeckiej i sakralnej. Prowadzono galerię malarstwa współczesnego i dawnego, kolekcjonowano oryginały rzeźby współczesnej i kopie wybitnych rzeźb ze starożytności i epoki nowożytnej. Na wzmiankę zasługuje m.in. trzecia co do wielkości w świecie kolekcja motyli zgromadzona przez Augusta Dohrna.
      Gmach muzeum został uszkodzony podczas nalotów alianckich w 1944 roku. W dniu 21 marca 1945 roku, tuż przed zdobyciem miasta przez wojska sowieckie, ewakuowano cenniejsze eksponaty muzealne umieszczając je na zamku w Koburgu, koło Monachium.

Budynek po 1945 roku
      Po remoncie części budynku, w dniu 29 czerwca 1948 roku zainaugurowało swą działalność Muzeum Morskie, przekształcone dwa lata później w Oddział Morski Muzeum Narodowego. Od 1950 roku w pozostałej części gmachu działa scena teatralna, którą 1 stycznia 1976 roku przekształcono na samodzielny Teatr Współczesny.

UP

Gmach Urzędu Wojewódzkiego

Urząd Wojewódzki (6kb) Dawniej:
Urząd Rejencji Prowincji Pomorskiej
/das Regierungsgebäude der Pommerschen Provintz


      W 1815 roku państwo pruskie zostało podzielone na 25 rejencji, w tym dwie na Pomorzu, z siedzibami w Szczecinie i w Koszalinie. Od początku pruskiej obecności w Szczecinie na potrzeby władz rejencji został zajęty Zamek Książąt Pomorskich. W 1901 roku prezydium rejencji szczecińskie na czele z prezydentem Guentherem złożyło w Berlinie wniosek w sprawie budowy nowej siedziby. We wniosku określono lokalizację obiektu w obrębie dzisiejszych Wałów Chrobrego.
      Do biurowca rejencji zdecydowano dołączyć gmach żeglugi, który miał być siedzibą małych lokalnych urzędów i instytucji związanych z gospodarką morską oraz służbowy budynek prezydenta rejencji.
      Autorem koncepcji gmachu biurowca i gmachu żeglugi został wyspecjalizowany w projektach tego typu, tajny radca budowlany i architekt Paul Kieschke. Nadał on gmachowi styl późnego historyzmu z elementami holenderskiego i niemieckiego północnego renesansu oraz wczesnego baroku, uzupełnionymi późnogotyckimi detalami. Zespół budynków w całości został wybudowany z cegły łączonej na wzór renesansowy.
      Po zatwierdzeniu projektu z początkiem 1906 roku przystąpiono do prac budowlanych na działce o powierzchni 12.860 m2, za którą zapłacono 392.400 marek.
      Przed budową gmachów ważną sprawą okazało się zniwelowanie terenu, gdyż znajdowały się tu liczne głębokie rowy i potężne ceglane mury pozostałe po fortyfikacjach. Największe trudności wystąpiły przy konstrukcji wieży północnej oraz przy budynku instytucji morskich. W tracie budowy natrafiono na pokłady torfu, co spowodowało konieczność wzmocnienia fundamentów. Miejscami sadowiono je na głębokości 11 metrów poniżej poziomu ulicy, na płytach żelazo-betonowych mających do 1,6 metra grubości.
      Gmach dawnej rejencji to kompleks trzech budynków, połączonych wspólną elewacją frontową, zwróconą w stronę promenady nad Odrą. Największy budynek środkowy ma dwa wewnętrzne dziedzińce i flankowany dwiema wieżami. Wieża południowa wznosi się na wysokość 72 metrów. Wieńczy ją miedziana figura marynarza z kotwicą oraz chorągiewka z pruskim orłem (w 1947 roku zastąpiona polskim godłem), na sztycy o wysokości 6,4 metra.
      Od północy do głównego gmachu, bez widocznego już rozdziału w elewacji wschodniej, przylega dwuskrzydłowy budynek przeznaczony pierwotnie dla instytucji morskich. Zbudowano go na planie litery L. Od 1911 roku niski parter tego budynku zajmowały Urząd Morski, Agencja Lloyda i Policja Portowa. Na pierwszym piętrze był Urząd Budownictwa Wodnego, a na drugim piętrze mieszkania służbowe inspektora policji portowej.przystań przy tarasach (7kb)
      W sumie budowa trwała prawie 6 lat, o rok dłużej niż planowano, a całkowity jej koszt wyniósł 3.533.270 marek, co stanowiło sumę porównywalną z innymi inwestycjami tego typu. Kompleks budynków zajmuje obszar 13.893,98 m2 (169,40x81,70 m), a całkowita powierzchnia budynku wynosi 19.451,59 m2. Omawiany gmach, to według ówczesnych opinii najciekawsza realizacja wśród gmachów rejencji państwa pruskiego. Przy powstaniu tego monumentalnego zespołu pracowało wiele renomowanych firm z Berlina i Szczecina.
      O dziejach tego zespołu gmachów w okresie II wojny światowej mało wiadomo. Niemiecki urząd opuścił gmach w połowie lutego 1945 roku, później przez pewien czas kwaterowały tu różne oddziały wojskowe. Podczas nalotów alianckich zespół budynków nie został uszkodzony.

Budynek po 1945 roku
      Szczecin został zdobyty 26 kwietnia 1945 roku, a już 28 kwietnia przybyły do niego władze polskie. Kompleks dawnego urzędu rejencji był pierwszym gmachem w Szczecinie, na którym wywieszono polską flagę. W uprzątniętym budynku rozpoczął działalność zarząd miasta z pierwszym prezydentem Piotrem Zarembą oraz władze wojewódzkie z wojewodą Leonardem Borkowiczem. W związku z wahaniem się losów Szczecina, władze polskie dwukrotnie opuszczały gmach i Szczecin. Urząd Wojewódzki rozpoczął działalność 5 lipca tego roku, natomiast Zarząd Miejski przeniósł się do gmachu ostatniego gauleitera przy pl. Armii Krajowej, gdzie mieści się do dzisiaj. W lipcu 1945 roku Tarasy Hakena zostały przemianowane przez P. Zarembę na Wały Chrobrego.
      W gmachu Urzędu Wojewódzkiego stale są prowadzone liczne prace remontowo-adaptacyjne. M.in. dwukrotnie przeprowadzono naprawę i konserwację statui marynarza na dużej wieży, a w 1990 roku dokonano wymiany godła na sztycy na orła w koronie. W kuli wieńczącej sztycę złożono dokumenty opisujące historię obu renowacji figury marynarza, z 1975 i z 1991 roku.
      W dniu 21.03.1985 roku gmach Urzędu Wojewódzkiego został wpisany do rejestru zabytków województwa szczecińskiego (dzisiejszego zachodniopomorskiego).

Olgierd Różycki

UP


HISTORIA KOMUNIKACJI MIEJSKIEJ    GALERIA HISTORYCZNA


Powrót do podstrony "Zabytki"
Powrót do strony głównej serwisu

Dział redaguje: Elżbieta Szczerska.